چرا گاهی دروغ های خودمان را باور می کنیم؟ - کلوب فارسی

01

کاهش ناهماهنگی شناختی

یکی از اصلی ترین دلایل روانی برای باور کردن دروغ هایمان، پدیده ای به نام ناهماهنگی شناختی (Cognitive Dissonance) است. وقتی ما رفتاری انجام می دهیم که با باورهای قلبی یا تصویر فکری مان از خودمان در تضاد است، دچار استرس و تنش روانی شدیدی می شویم. مغز برای رهایی از این فشار، روایت طوری مطابق ضرورت و خواست درونی شخص تغییر می دهد و رنگ و لعاب به آن می دهد که در نزد خودش هم به یک حقیقت تبدیل می گردد. این فرآیند باعث می گردد فرد دیگر از دروغ احساس گناه نکند.

02

افسانه بافی در نوروساینس

در جهانی عصب شناسی، پدیده ای به نام افسانه بافی (Confabulation) وجود دارد که با دروغ گویی عمدی تفاوت دارد. در این حالت، مغز به علت نقص های کوچک در حافظه یا آسیب های جزئی در قشر پیش پیشانی (Prefrontal Cortex)، شکاف های اطلاعاتی را با داستان های ساختگی پر می نماید. جالب اینجاست که فرد قلبا معتقد است این خاطرات واقعی هستند. مطالعات نشان داده اند که وقتی سیستم پاداش مغز برای یک روایت خاص فعال گردد، نورون ها آغاز به تثبیت آن مسیر می نمایند و به مرور زمان، مرز بین واقعیت بیرونی و روایت درونی در مدارهای عصبی از بین می رود.

03

قدرت تکرار و اثر حقیقت واهی

مغز ما تمایل دارد گزاره هایی را که بیشتر می شنود، باور کند؛ حتی اگر آن گزاره را خودمان ساخته باشیم. این موضوع در روان شناسی با عنوان اثر حقیقت واهی (Illusory Truth Effect) شناخته می گردد. وقتی یک دروغ را برای افراد مختلف و در زمان های متفاوت تکرار می کنیم، پردازش آن برای مغز آسان تر (Cognitive Fluency) می گردد. سهولت در پردازش، از نظر مغز به معنای درست بودن مطلب است. هر بار که جزئیات تازهی به دروغ اضافه می کنیم، این جزئیات در شبکه عصبی ما ریشه می دوانند و در نهایت حافظه اصلی را بازنویسی می نمایند.

04

تایید اجتماعی و شبکه حامی

دروغ های ما زمانی به حقیقت شخصی تبدیل می شوند که به وسیله محیط اطراف تایید گردند. اگر گروهی از دوستان یا اعضای خانواده، روایت جعلی ما را بپذیرند و بر اساس آن با ما تعامل نمایند، یک سیستم بازخورد مثبت (Positive Feedback Loop) ایجاد می گردد. در این حالت، جامعه به عنوان یک آینه عمل می نماید که تصویر دروغین ما را به خودمان بازمی گرداند. این تایید جمعی باعث می گردد که شک و تردیدهای درونی ما سرکوب شده و دروغ به بخشی از هویت اجتماعی ما تبدیل گردد. در واقع ما برای حفظ تعلق به گروه، مجبور به باور کردن روایت های خودمان می شویم.

05

مزیت تکاملی دروغ گویی به خود

بعضی از زیست شناسان تکاملی معتقدند که توانایی باور کردن دروغ های خود، یک مزیت برای بقا بوده است. رابرت تریورز (Robert Trivers) نظریه پرداز مشهور، معتقد است که ما به دروغ خود ایمان می آوریم تا بهتر بتوانیم دیگران را فریب دهیم!

اگر شما خودتان باور داشته باشید که شجاع، باهوش یا محق هستید، نشانه های فیزیکی اضطراب (مانند لرزش صدا یا تعریق کف دست) در شما ظاهر نمی گردد. در نتیجه، فریب دادن دیگران برای جلب منابع یا موقعیت های اجتماعی بسیار راحت تر می گردد. خودفریبی در واقع یک استراتژی برای پنهان کردن فریبکاری از چشم دیگران است.

06

دروغ گویی بیمارگونه و ساختار مغز

در روان پزشکی، اختلالی به نام دروغ گویی مرضی (Pathological Lying) یا سودولوژیا فانتستیکا (Pseudologia Fantastica) وجود دارد. مطالعات تصویربرداری مغزی (MRI) نشان داده اند که حجم ماده سفید (White Matter) در قشر پیش پیشانی این افراد حدود 22 درصد بیشتر از افراد عادی است. ماده سفید مسئول برقراری ارتباط بین بخش های مختلف مغز است. افزایش این ماده به این معناست که این افراد توانایی فکری بالاتری برای بافتن سناریوهای پیچیده و مرتبط کردن آن ها به هم دارند، به طوری که خودشان هم در میان این شبکه پیچیده، واقعیت را گم می نمایند.

07

مثال تاریخی: معمای آنا اندرسون

یکی از عجیب ترین نمونه های تاریخی خودفریبی، داستان آنا اندرسون (Anna Anderson) است. او دهه ها ادعا می کرد که آناستازیا (Anastasia)، دختر نجات یافته تزار نیکولای دوم روسیه است. اندرسون به قدری در نقش خود فرو رفته بود و جزئیات دربار روسیه را با دقت بیان می کرد که بسیاری از نزدیکان خانواده سلطنتی او را باور کردند. جالب اینجاست که او تا لحظه مرگ بر ادعای خود پافشاری کرد و به نظر می رسید واقعا خودش را شاهزاده روسیه می داند. آزمایش های دی ان ای (DNA) سال ها بعد نشان داد که او هیچ نسبتی با رومانوف ها نداشته است، اما او با چنان ایمانی دروغش را زندگی کرد که مرز میان توهم و حقیقت برایش محو شد.

08

حافظه معطف و بازنویسی گذشته

حافظه انسان مانند یک نوار ویدئویی نیست که وقایع را دقیق ضبط کند، بلکه بیشتر شبیه به یک صفحه ویکی پدیا است که مدام ویرایش می گردد. هر بار که ما خاطره ای را به یاد می آوریم، آن را بازسازی می کنیم. اگر در این بازسازی، برای زیباتر جلوه دادن خودمان یا فرار از مسئولیت، تغییری در واقعیت ایجاد کنیم، مغز آن نسخه ویرایش شده را به عنوان نسخه اصلی ذخیره می نماید. به این پدیده خطای پایش منبع (Source Monitoring Error) می گویند؛ جایی که ما فراموش می کنیم اطلاعات از کجا آمده اند و دروغ ساخته فکر خودمان را به عنوان یک واقعه عینی به یاد می آوریم.

09

نقش احساسات در تثبیت دروغ

احساسات قوی مانند ترس، شرم یا اشتیاق شدید، مانند چسبی عمل می نمایند که دروغ را به ساختار مغز می چسبانند. وقتی حقیقتی با احساسات وجودی ما در تضاد باشد (مثلا پذیرفتن اینکه شکست خورده ایم)، مغز دروغی را می سازد که با احساسات فعلی ما سازگارتر باشد. این عدم تعارض با واقعیت احساسی باعث می گردد که ما به جای منطق، به حس خود اعتماد کنیم. در واقع مغز ترجیح می دهد جهانیی بسازد که در آن ما احساس امنیت و فزونی کنیم، حتی اگر این جهان بر پایه های سست یک دروغ بنا شده باشد.

10

بازتاب خودفریبی در سینما

هنر هفتم همواره شیفته این ویژگی انسانی بوده است. در فیلم هایی مانند آقای ریپلی بااستعداد (The Talented Mr. Ripley)، ما شاهد شخصیتی هستیم که به تدریج در هویت جعلی خود غرق می گردد. ریپلی برای زنده ماندن روانی، مجبور است دروغ هایش را باور کند. بعلاوه در فیلم یادگاری (Memento)، قهرمان داستان از نقص حافظه خود استفاده می نماید تا روایتی دروغین برای انتقام بسازد و خودش هم به آن ایمان می آورد. این آثار به خوبی نشان می دهند که چگونه دروغ می تواند به تنها پناهگاه فرد برای فرار از واقعیت های تلخ تبدیل گردد.

11

ناآگاهی از بیماری و انکار

در روان پزشکی شرایطی به نام آنوسوگنوزیا (Anosognosia) وجود دارد که در آن بیمار از نقص یا بیماری خود کاملا بی اطلاع است. برای مثال فردی که فلج شده ممکن است واقعا باور داشته باشد که می تواند راه برود و برای راه نرفتن خود بهانه های واهی بیاورد. این پدیده نشان می دهد که سیستم های فراوری روایت در مغز (معمولا در نیمکره چپ) مستقل از واقعیت های فیزیکی کار می نمایند. وقتی این سیستم آغاز به بافتن داستانی برای توجیه یک شرایط می نماید، هیچ بخش دیگری در مغز وجود ندارد که جلوی آن را بگیرد و بگوید این یک دروغ است.

12

آیا می توانیم مچ خودمان را بگیریم؟

تشخیص خودفریبی برای خود فرد بسیار سخت است زیرا ابزار تشخیص (یعنی مغز) خودش عامل ایجاد دروغ است. با این حال، تقویت تفکر انتقادی (Critical Thinking) و پذیرش آسیب پذیری می تواند یاری نماینده باشد. افرادی که خودآگاهی بالایی دارند، معمولا نسبت به روایت هایی که بیش از حد مثبت یا بیش از حد قهرمانانه هستند، مشکوک می شوند. تفاوت دروغ گوی حرفه ای با فردی که دچار خودفریبی شده در این است که اولی می داند حقیقت چیست، اما دومی حقیقت را در اعماق ناخودآگاه (Unconscious) خود دفن نموده و کلید دسترسی به آن را دور انداخته است.

نتیجه گیری درباره ریشه های باور به دروغ

باور کردن دروغ های خودمان نه یک نقص ساده، بلکه مکانیزم دفاعی پیچیده ای است که ریشه در تکامل، بیولوژی اعصاب و نیازهای روانی ما دارد. مغز انسان طراحی نشده است تا حقیقت مطلق را ببیند، بلکه طراحی شده است تا ما را زنده نگه دارد و در گروه های اجتماعی حفظ کند. گاهی اوقات برای رسیدن به این هدف، ساختن یک حقیقت جعلی و باور کردن آن، تنها راه حل است. شناخت این فرآیند به ما یاری می نماید تا با شفقت بیشتری به خطاهای انسانی نگاه کنیم و بدانیم که مرز بین واقعیت و خیال در فکر ما، بسیار باریک تر از آن چیزی است که تصور می کنیم.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .

با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.

باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران

مطالب مرتبط

چرا درک ما از زمان متغیر است و گاهی در فکر خودمان زمان را کندتر یا تندتر حس…

گاهی زشتی های پیرامون خودمان را می توانیم با وصله هایی کوچک، تحمل پذیر کنیم!

با تکنیک مغزخوانی تازه می توان به صورت تقریبی گفت که شما اخیرا چه داستانی شنیده اید یا به چه…

چرا مغزمان ما را به باور دروغ هایی قانع می نماید؟ آنالیز علمی با دیدگاه روان شناسی تکاملی

چرا گاهی شنیدن نفس خودمان، برایمان اضطراب ایجاد می نماید؟

دروغ سیزده سال جاری سایت خبرنگاران : پیغام رسان سور - اما چرا این دروغ را منتشر کردیم؟!